Wu wei: weten wanneer iets te doen – en niets te doen

Wei wu wei: doen zonder te doen. Welk inzicht wil dit ons geven?

In het Taoïsme is ‘wu wei’ een belangrijk begrip, dat ook als je niet geïnteresseerd bent in filosofie enorm veel wijsheid mee te geven heeft. Ik probeer daarom eenvoudig uit te leggen wat ‘wu wei’ is en hoe het je kan helpen om in balans te leven.

Wu wei betekent letterlijk ‘niet doen’. Ook wel wei wu wei: ‘doen zonder te doen’. Dat klinkt tegenstrijdig, maar tegelijk zien we het dagelijks. Denk maar aan de natuur. De natuur ‘doet niets’, maar toch wordt alles gedaan. Bomen groeien, bloemen bloeien, het wordt dag, nacht, het wordt warm en weer koel. Leven en dood, komen en gaan volgen elkaar op. Alles gaat ‘vanzelf zo’, zonder dat de natuur er hard voor lijkt te werken. De natuur doet ook niets tegen zijn (of haar) aard in. Het Taoïsme nodigt eigenlijk uit om de weg van de natuur te volgen: alles te bereiken, zonder iets te hoeven forceren.

Effectief zijn

Wu wei (wat je uitspreekt als ‘woe wee’) wil niet zeggen dat je maar niets moet doen, dus dat je moet luieren en dat alles maar vanzelf moet gaan. Iets ondernemen is vaak nodig en veel dingen in ons leven vraagt hard werk. Maar de kunst is om het te doen als het nodig is en niet meer schade oplevert dan je probeert te voorkomen. Dus zonder te forceren, zonder de natuurlijke gang van zaken te verwarren en zonder tegen de aard der dingen in te werken. Doe je dat wel, dan doe je meestal de situatie, anderen of jezelf geweld aan. Het paradoxale begrip wei wu wei, “doen niet doen” of “handelen door niet te handelen”, betekent dus eigenlijk “niet handelen tegen de aard der dingen in” – of: weten wanneer wel of niet te handelen. Dit is geen overdreven voorzichtigheid, maar komt uit een dieper begrip van het leven en terughoudendheid op grond van respect en liefde voor de natuurlijke loop van het leven. De hoofdzaak is niet zozeer om voorzichtig te zijn, maar vooral om heel erg effectief en efficiënt te zijn.

Voorbeelden

Laat ik dat proberen uit te leggen. Als je hout zaagt om een plank te maken, dan is het makkelijker om de draad (de natuurlijke richting) van het hout te volgen. Doe je dat niet, dan ga je scheef en kost het meer kracht en energie. Dan kun je daarna wel trots zijn dat je zo stoer de lijn heb gezaagd die je wilde, maar was het niet veel handiger geweest om in de natuurlijke richting te zagen? Je kunt een stuk vlees wel dwars door het bot willen hakken, maar is het niet veel makkelijker om te snijden daar waar er een gewricht is en een scherp mes tussen kunt zetten? Je kunt wel reageren vanuit frustratie richting je collega’s of in je relatie, en ze onder druk zetten om zich zo te gedragen zoals jij wilt, maar is het niet veel beter om uit te vinden wat hen drijft en van daaruit samen de goede richting op te werken? Een ander voorbeeld: wij mensen zeggen graag dat we de natuurwetten overwonnen of doorbroken hebben. Door te vliegen, of andere ‘onmogelijke’ dingen te doen. Maar niets is minder waar: feitelijk zijn we alleen maar goed geworden in het gehoorzamen van de wetten van de natuur. We overwinnen de zwaartekrach omdat we weten hoe we met de wind onder de vleugels de juiste opwaartse druk kunnen bereiken. Dat zeg ik niet om ons klein te maken – het is juist een enorme kracht om met de natuurlijk mee te werken, zo ben je effectief.

Met de beste bedoelingen

Al deze voorbeelden vragen juist een heel precies handelen, terughoudendheid en vooral ‘slim’ werken, en dus niet dat je helemaal maar moet stoppen met zagen, snijden of anderen beïnvloeden. Moeilijker wordt het wanneer je iets uit goede intenties doet, maar toch de zaak verergert. Teveel je best doen in een relatie bijvoorbeeld, als de ander dat niet doet, waardoor iemand op korte termijn bij je blijft, maar op de lange termijn er een ongezonde relatie in stand wordt gehouden. Of het forceren van technologische, economische of politieke ‘vooruitgang’ in een ander land, wat veel te snel gaat voor de bevolking of daar totaal niet in de context past en zelfs kan ontaarden in instabiliteit, verlies van waardevolle tradities, armoede of zelfs leidt tot (burger)oorlog. Of manieren van helpen van andere mensen, waarbij ze afhankelijk worden van jou en je ze de kans om op eigen benen te leren staan onbedoeld ontneemt. Voorbeelden waarbij je de beste bedoelingen hebt, maar de gevolgen erger zijn dan vóór je je ermee ging bemoeien.

Paradox

Waarom moet dat nou in zo’n lastige paradox? Dat is er niet zomaar. Logisch taalkundig gezien staat er een tegenspraak, maar na lang nadenken kan men achter de bedoeling van de schrijver komen. De schrijver heeft een wijsheid verstopt in een paradox om je als lezer aan het denken te zetten. Dat denkproces leert je veel meer dan deze blog of zelfs een dik boek je kan leren – en de schrijver heeft er maar twee woorden voor nodig gehad. Zo zie je dat ‘doen zonder te doen’ nog niet zo makkelijk is. Het is geen regel die je kunt opvolgen die in alle gevallen hetzelfde is. Wat vandaag geen goede handeling is, kan dat morgen wel zijn, wat hier werkt, werkt ergens anders misschien niet. Want zo werkt het leven.

Het Taoïsme is daarom voor mij een levensbeschouwing die recht doet aan veel van onze intuïties. Met wu wei in gedachten kun je zien waarom iemand vermoorden slecht is, maar de wapens oppakken om je te verdedigen als dat moet juist logisch is. Dat schreeuwen om je punt te maken wel de boel forceren is, maar als een uitbarsting nodig is om weer in een gezonde relatie met de mensen om je heen te komen, het soms goed en noodzakelijk kan zijn. Hout met de richting mee zagen is aan te raden, maar de plank hoeft maar een bepaalde lengte te zijn – aan het eind zaag je hem toch echt haaks op de houtrichting af. Een handeling is niet per se goed of fout, in tegenstelling tot wat meestal de boodschap is rondom mindfulness en spiritualiteit. Wat je wel of niet doet is contextafhankelijk, waarbij je de weg van de natuur als inspiratiebron hebt.

Wu wei wordt vaak geassocieerd met water en de wijze waarop water zich gedraagt. Niets is zachter dan water, toch kan het met verloop van tijd rotsen uitslijten. Het kan alle vormen aannemen, voelt zich niet ‘te goed’ om omlaag te stromen en kan afhankelijk van de situatie vloeibaar (water), gas (stoom) of vast (ijs) zijn. Maar wie denkt dat water altijd kalm en vredig is, moet maar eens beelden van een tsunami bekijken.

Ontspannen leven

Naast ‘effectief en efficiënt’ zijn, is er voor mij een belangrijke andere reden om me te verdiepen in dit principe. Ik kan de lat erg hoog leggen, heb een grote prestratiedrang en kan daarin soms doorslaan. Ik verwacht vooral van mezelf het maximale en meer dan dat. En ik wil soms te graag dat alles perfect is, productief is, tot resultaten leidt, etc. Met andere woorden, dan maak ik me te druk. In plaats van tegen mezelf te zeggen dat ik dat niet moet doen, biedt wu wei nieuwe perspectieven. Het helpt me gronden door te beseffen dat het idee dat ik in mijn hoofd heb, niet hetgeen is hoe het leven per se moet zijn. En dat ik misschien wel haaks op de houtdraad probeer te zagen, of met de acties die ik wil inzetten misschien wel meer beschadiging toebreng, dan ik eigenlijk zou willen toegeven. Het laat me zien dat met veel energie ingrijpen soms helemaal niet nodig is, of misschien op korte termijn resultaat geeft, maar op lange termijn juist helemaal niet. Soms is niets doen, of zo handelen dat je actie subtiel is en minder energie kost, de beste actie met het beste resultaat.

Het uiteindelijke doel van wu wei – zover het al een doel heeft – is het streven naar een evenwichtige situatie en zodoende, zacht en onmerkbaar, in harmonie te geraken met het zelf, anderen, en de omgeving.

In een volgende blog zal ik hier dieper op in gaan. Zoals: wat zijn nou situaties waarin je wél moet ingrijpen? Zijn die er en hoe herken je die? En heeft het nog te maken met je eigen ‘houtnerf’, oftewel wat natuurlijk is voor jou, vanwege bijvoorbeeld je karakter?