Vrije wil

Maak jij zelf jouw keuzes of is alles voorbestemd door natuurwetten?

Hebben mensen een vrije wil? Of is alles wat je doet al bepaald, door een keten van oorzaak en gevolg – natuurwetten, die ook gelden in jouw hersenen, waardoor de keuzes die je maakt niet ‘jouw’ keuzes zijn? Het is één van de grootste vragen in de filosofie. En het is niet alleen maar interessant voor filosofen. Want als jij niet bepaalt wat je doet en wat je kiest, en je begaat een misdaad, is dat dan wel jouw schuld? Ben je wel verantwoordelijk voor je daden of is alles wat je doet maar een stom ‘gevolg’ van je DNA, de maatschappij, natuurwetten?

In deze blog zal ik proberen deze Grote Vraag wat kleiner te maken en wat praktischer te benaderen. Want met ons talige onderscheid tussen ‘determinisme‘ en ‘indeterminisme, maken we het onszelf ook wel onmogelijk.

 

Het idee voor deze blog kwam tijdens een scooterritje. Er zat een sprinkhaan op mijn windscherm, al een hele tijd. Hij zou zich in korte tijd in een totaal andere omgeving bevinden. Je zou denken dat hij eraf zou springen, als hij ineens zoveel harde wind door de snelheid voelt. Maar hij bleef dus zitten, zonder besef waarschijnlijk. Ik vroeg me af waarom. Is het een automatische reactie om te blijven zitten, alsof het gewoon een langdurige ‘windvlaag’ was? Een automatisme zonder besef, zonder concept dat er iets anders aan de hand was?

Voor mensen is dat toch anders, dacht ik, en het deed met terugdenken aan de boeken en discussies over vrije wil die ik gelezen had. Een mens heeft ook wel automatismen – bepaalde gedragingen of langvergeten ‘instincten’ die in noodsituaties opkomen. Maar in de meeste gevallen zou een mens in een onbekende situatie kiezen wat te doen. Herkennen dat het een andere situatie is dan ooit tevoren, en dus andere keuzes maken. Een mens heeft keuzevrijheid.

Of.. worden de keuzes die ik maak, of beter gezegd die mijn hersenen maken (want we zijn er toch wel uit dat het daar allemaal gebeurt), of beter gezegd de elektrische / chemische processen van mijn hersenen die gewoon de natuurwetten volgen.. worden keuzes niet écht door ‘mij’ gemaakt maar is het slechts de uitkomst van natuurlijke processen? En wat is dat ‘mij’ dan, anders dan de gewaarwording van die chemische processen? Voor je het weet kom je op nog veel meer van de Grote Vragen van de filosofie en kom je er nog niet uit als je je daar je leven lang op toelegt.

Ik had beloofd dat ik het simpeler zou maken.

  1. Ik denk dat we duidelijk een verschil zien tussen de simpelste organismen die door ‘automatisme’ gedreven worden, dieren die meer diversiteit in hun gedrag kunnen laten zien en uiteindelijk mensen, die bewust beredeneren en keuzes maken hoe zich te gedragen ten opzichte van natuurlijke neigingen. Oftewel: wij hebben meer ruimte om keuzes te maken dan een boom, die voorgeprogrammeerd is water te absorberen en zonlicht als energiebron te gebruiken. Vanuit de opties die er zijn, maken we afwegingen.
  2. Het lijkt me niet meer dan logisch dat onze keuzes voor worden bepaald door eerdere oorzaken. Hetgeen waarop je reageert, je opvoeding, wat je ziet, ruikt en voelt, wat je weet dat anderen van je verwachten, je eigen voornemens, enzovoort. Allemaal oorzaken die bij jou een reactie veroorzaken. Waarbij geen van al die oorzaken ‘de enige oorzaak’ is. Het is veel complexer dan dat. Een oorzaak heeft niet altijd hetzelfde gevolg, en met een complex geheel aan allerlei oorzaken die van invloed zijn op jouw keuze, is nooit te bepalen wat daarin doorslaggevend is. Wat is ‘de oorzaak’ van de Eerste of Tweede Wereldoorlog? Er zijn doorslaggevende momenten of aanleidingen te noemen, maar één oorzaak is er niet.
  3. Wetenschap laat steeds meer zien dat wie wij zijn en wat er in onze hersenen gebeurt samenvalt. Daarmee wil ik niet zeggen dat je ‘niets meer’ bent dan ‘alleen maar chemische processen’, maar wel dat alles wat jij voelt, doet en wil als mens een materiële basis in de hersenen heeft, en die materiële basis is onderhevig aan natuurwetten. Er zijn filosofen die je dat veel beter kunnen uitleggen dan ik (zie onder). En het is niet nodig: determinisme (natuurwetten) en vrije wil kunnen prima samen gaan.
  4. Dat wil niet zeggen dat je dus niet ‘zelf’ kiest of dat je keuzes ‘alleen maar’ de domme uitkomst zijn van toevallig botsende atomen in je hoofd. Dat je graag het koekje aanneemt dat je wordt aangeboden zegt niet dat je ‘willoos’ bent of dat al in de sterren vaststond dat je het koekje zou aannemen: je weet gewoon dat het koekje lekker is, dus waarom zou je het niet willen?
  5. Laten we kijken naar het alternatief: het indeterminisme, waarin jouw keuze geen oorzaak heeft, behalve de ‘wil-actie’ die jij zelf start. Stel je voor dat je een keuze zou maken, compleet vrij van invloeden. Op basis waarvan zou je dan een keuze maken? Niets zou je raken, niets zou van waarde zijn, niets zou er toe doen. Er zou geen sprake zijn van een ‘keuze’ en ook niet van een persoon die een keuze maakt – het zijn van een ‘persoon’ veronderstelt eerdere ervaringen, oftewel eerdere invloeden die de basis vormen van een referentiekader waarbinnen je keuzes maakt. Kiezen zonder invloeden is als blind, doof en zenuwloos door de ruimte zweven: zonder referentiepunt.
  6. Absolute vrije wil kan niet bestaan – het concept klopt niet. En dat is het: een concept, iets taligs. Dat idee is een abstractie, compleet los van de realiteit waarin keuzes juist geworteld zijn.

Wat verwacht je. Van miljoenen jaren evolutie en alle levensvormen die we kennen, hebben wij deze meeste opties om zelf keuzes te maken. Van alle levensvormen die we kennen, zijn wij degenen die het meest beschikken over dat wat we ‘vrije wil’ noemen. Wij zijn de nummer 1 ‘vrije wil dieren’. Waarom is dat niet genoeg?

Wil je hier meer over leren? Ik raad vooral aan meer van Daniel Dennett te lezen, zie hier een artikel in de Volkskrant of zijn boeken Consciousness Explained en Freedom Evolves en  (ook in Nederlandse vertalingen verkrijgbaar).